De doopsgezinde gemeente van Jirnsum ontstond tussen 1580 en 1600, in een tijd waarin doopsgezinden slechts werd gedoogd. Zij kwamen aanvankelijk in het geheim bijeen in woningen en schuren. Pas later kreeg de gemeente een eigen kerkgebouw.
In 1684 werd de doopsgezinde kerk (Rijksweg 138), de zogeheten vermaning (Fries: fermanje), gebouwd. Dit gebouw staat er in de kern nog steeds. Het was een schuurvormig schuilkerkje, sober en rechthoekig, passend bij de doopsgezinde idealen van eenvoud en terughoudendheid. De kerk was niet zichtbaar vanaf de straat en alleen bereikbaar via een smalle steeg, zoals toen wettelijk was voorgeschreven.
Bouw van de vermaning (1684)
Bijzonder zijn de gebrandschilderde ruitjes uit 1684, met een gedicht en de namen van Jacob Jentjes en zijn vrouw Hijlck Jurjens, die vermoedelijk een belangrijke financiële bijdrage leverden aan de bouw.
Gemeenteleven in Jirnsum
Rond 1700 telde de doopsgezinde gemeente ongeveer 70 leden, een bescheiden maar stabiele gemeenschap. In de 19e eeuw vormden Jirnsum en Poppenwier samen één combinatiegemeente. De doopsgezinden speelden lange tijd een bescheiden rol in het openbare leven, maar waren vaak succesvol als boeren, schippers en ondernemers.
Verbouwingen en veranderingen
- 1848: grote interne verbouwing; de preekstoel werd verplaatst en het interieur vernieuwd.
- 1866: de smalle steeg werd vervangen door een ruimere toegang met een classicistische ingangspartij en hekwerk.
- 1882: plaatsing van een orgel, gebouwd door Bakker & Timmenga uit Leeuwarden, gerestaureerd in 2000.
- 1940: grondige restauratie vanwege scheurvorming in het gebouw.
Op de gevel herinnert een gedenksteen aan deze bouw- en vernieuwingsfasen.
Pastorie en predikanten
Hoewel er plannen waren voor een nieuwe kerk, werd in 1837 eerst een pastorie gebouwd om een vaste predikant aan te kunnen trekken. Dit bleek een goede keuze: dominee Izaäk Molenaar diende de gemeente ruim 40 jaar en bracht haar tot bloei. In 1878 kwam er een grotere pastorie (Rijksweg 146), die later ook een rol speelde als schuilplaats in de Tweede Wereldoorlog.
Van verborgen kerk naar zichtbaar monument
Oorspronkelijk lag de vermaning verscholen tussen huizen en tuinen. In de loop van de 20e eeuw werd de omliggende bebouwing afgebroken, waardoor het kerkgebouw steeds meer vrij kwam te staan. Vanaf 2001 maakte de gemeente deel uit van de Doopsgezinde Gemeente Mid-Fryslân. Op zondag 3 september 2006 was de laatste kerkdienst in deze kerk. Het gebouw werd buiten gebruik gesteld en verkocht.
Vandaag de dag is de voormalige doopsgezinde kerk van Irnsum een zichtbaar en waardevol historisch monument, dat herinnert aan eeuwen van geloofsbeleving, verdraagzaamheid en gemeenschapszin in het dorp.